Democratisch burgerschap; pleidooi voor democratisering van maatschappij en overheid

01 november 2018

Hoe kunnen we in onze democratie gelijkwaardig burgerschap realiseren voor alle burgers? Dit essay is bedoeld als bijdrage aan het actuele publieke debat over burgerschap en democratie. Het stelt dat democratisering van de samenleving en politiek dringend nodig is. Het essay bestaat uit drie delen.

In de eerste plaats wordt een beschouwing gegeven over de vele interpretaties van de begrippen burgerschap en democratie. Burgerschap kan zich richten op de individuele rechtspositie, op politieke participatie en op het sociaal meedoen aan de gemeenschap. Democratie is zelfbestuur door het volk door middel van zelfcorrectie, als een voortdurend proces van verbetering. Onder democratisch burgerschap wordt verstaan: het als volwaardig lid van de samenleving op democratische manieren (via een publiek debat en met een democratische gezindheid) invloed uitoefenen in drie vormen van democratie. De drie vormen van democratie zijn: de doe-democratie (burgerinitiatieven); de maatschappelijke democratie (inspraak in welzijns- en zorginstellingen); de representatieve democratie (kiezen van vertegenwoordigers).

In de tweede plaats geeft het essay een schets over actuele ontwikkelingen, zoals de erosie van burgerschap en uitdagingen voor de democratie. De ervaring van burgerschap is aangetast door onder meer de individualisering en de splitsing van de samenleving in van elkaar gescheiden groepen. De effectiviteit en representativiteit van het democratisch stelsel staan ter discussie. Onder meer omdat nationale staten steeds minder bestaanszekerheid kunnen bieden en politici vrijwel uitsluitend uit hogere opleidingsgroepen afkomstig zijn. Als gevolg van diverse ontwikkelingen beschikken mensen met een lagere opleiding over steeds minder mogelijkheden om hun leven positief te beïnvloeden. Die ontwikkelingen tasten het principe van gelijkwaardig burgerschap aan.

In de derde plaats wordt een aantal suggesties uitgewerkt om burgerschap en (lokale) democratie te versterken, aan de hand van de drie principes van democratisch burgerschap.
De principes zijn:(1) de behoefte aan (economische, sociale en psychische) bestaansveiligheid; (2) de spelregels van het democratisch stelsel; (3) de competenties (kennis, vaardigheden, gezindheid) van burgers om invloed uit te oefenen op hun leven en in de democratie. Enkele suggesties zijn: meer burgerschapsonderwijs, betere opleidingskansen, nieuwe en flexibele vormen van participatie, meer ruimte voor initiatieven van burgers en experimenten met nieuwe manieren van democratie.   

Adviesraden sociaal domein kunnen het essay gebruiken voor verdere bezinning over relevante ontwikkelingen rond burgerschap en democratie en hun rol daarin.

Henk Beltman,
projectleider Zorgbelang Gelderland/Utrecht
medewerker programma burgerparticipatie nieuwe stijl

henkbeltman@zorgbelanggelderland.nl
Harderwijk, oktober 2018.

Democratisch burgerschap
pleidooi voor democratisering van maatschappij en overheid
ISBN 978-90-826433-1-2